Gewichtstoename ontstaat door een langdurige, veelal subtiele, onevenwichtigheid in de energiebalans. Zowel genetische, biologische, psychosociale en omgevingsfactoren beïnvloeden de energiebalans.
De laatste jaren is veel vooruitgang geboekt in de kennis van de endocriene en metabole regulatie van de energiebalans en de genetische aspecten die daarbij een rol spelen. Hoewel erfelijke aanleg een belangrijke rol speelt bij het ontstaan van obesitas is het tot dusverre, met uitzondering van enkele zeldzame mutaties, niet mogelijk gebleken variaties in het genetisch materiaal op te sporen, die de ontwikkeling van overgewicht in een vroeg stadium kunnen voorspellen en die kunnen worden ingezet bij genetische screening.
Obesitas komt vaak familiair voor hetgeen te verklaren is door zowel de gewoonten en de omgeving die familieleden met elkaar delen alswel de overeenkomsten in het erfelijke
materiaal. Het voorkomen van obesitas bij ouders is een sterke risicofactor voor het ontwikkelen van obesitas bij hun kinderen. Aangezien het erfelijk materiaal (DNA) van de mens de afgelopen tienduizenden jaren nagenoeg identiek is gebleven kunnen veranderingen in het DNA niet de recente toename van obesitas in de bevolking verklaren. Daarom worden omgevings- en individuele gedragsfactoren als belangrijkste oorzaken beschouwd voor de verstoorde energiebalans en daarmee de toename van overgewicht en obesitas. Hoewel individuele factoren een belangrijke rol spelen, maakt de omgeving het vaak te gemakkelijk om te veel te eten of te weinig te bewegen. We noemen dit de 'obesogene omgeving'.
Er is inmiddels overtuigend wetenschappelijk bewijs dat een zittende leefstijl (o.a. tv kijken) en hoog- energetisch en micro-nutriënt arme voeding gewichtstoename en obesitas bevorderen
Met name voedsel dat buiten de maaltijden om wordt gegeten kenmerkt zich door een hoge energiedichtheid en een laag vezelgehalte, waardoor in een klein volume veel calorieen kunnen worden opgenomen zonder dat van een sterk verzadigingsgevoel sprake is.
Aan de andere kant het regelmatig lichamelijk actief zijn en een hoge vezelinname het risico op overgewicht verkleinen (WHO 2003). 

Indivudele factoren die kunnen bijdragen aan het ontstaan van overgewicht:

- psychosociale factoren
- voedselkeuze
- te weinig lichaamsbeweging
- aanleg
- zwangerschap, overgang
- stoppen met roken
- hypothyreoidie
- medicijngebruik (prednison, psychofarmaca, geslachtshormonen)
- eetbuien
- gebrek aan verzadigingsgevoel
- stress of sociale veranderingen